काठमाडौं । रुसी राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिन दुईदिने ब्रिक्स शिखर सम्मेलनमा सहभागी हुन शुक्रबार भारतको राजधानी नयाँदिल्ली आइपुगेका छन् । विश्वका प्रमुख उदीयमान अर्थतन्त्रहरूको समूह ब्रिक्सको यसपटकको सम्मेलनमा मध्यपूर्वमा जारी युद्ध, युक्रेन युद्ध तथा विश्व अर्थतन्त्रका चुनौती प्रमुख एजेन्डा बन्ने देखिएको छ । पुटिनसँगै इरानी राष्ट्रपति मसुद पेजेस्कियान पनि भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीसँग भेटवार्ता गर्ने कार्यक्रम छ । चिनियाँ राष्ट्रपति सी चिनफिङले पनि सम्मेलनका क्रममा मोदीसँग छुट्टै भेटवार्ता गर्ने अपेक्षा गरिएको छ।

पुटिन नयाँदिल्लीस्थित पालम एयर फोर्स स्टेसनमा अवतरण गरेका थिए । उनलाई भारतका विदेश राज्यमन्त्री कीर्ति वर्धन सिंहले स्वागत गरेका थिए । पुटिनको भारत भ्रमणलाई लिएर राजधानी नयाँदिल्लीमा सुरक्षा व्यवस्था कडा पारिएको छ । सडकहरूमा भारतीय प्रधानमन्त्री मोदीका तस्बिरसहितका पोस्टर राखिएका छन् भने मध्यदिल्लीका विभिन्न क्षेत्रमा ट्राफिक प्रतिबन्धसमेत लगाइएको छ । दिल्ली प्रहरीले ठूलो संख्यामा सुरक्षाकर्मी परिचालन गरेको छ। सर्वसाधारणलाई सुरक्षा व्यवस्थामा सहयोग गर्न र सडकमा हुने ट्राफिक अवरोधप्रति धैर्य गर्न आग्रह गरिएको छ।

ब्रिक्सको सुरुवात सन् २००९ मा ब्राजिल, रुस, भारत, चीन र दक्षिण अफ्रिकाबाट भएको थियो । पश्चिमी शक्तिको प्रभाव रहेका अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूमा विकासशील तथा उदीयमान अर्थतन्त्रको प्रभाव बढाउने उद्देश्यले यो समूह गठन गरिएको थियो । समयसँगै ब्रिक्स विस्तार हुँदै अहिले इरान, साउदी अरब र संयुक्त अरब इमिरेट्ससहित ११ सदस्यीय समूह बनेको छ । तर समूहमा नयाँ सदस्य थपिएसँगै सदस्य राष्ट्रहरूको राजनीतिक तथा रणनीतिक प्राथमिकता पनि फरक–फरक छन् । विशेषगरी पश्चिम एसियामा जारी युद्धबारे सदस्य राष्ट्रहरूको धारणा समान छैन।

‘यसपटकको ब्रिक्स शिखर सम्मेलनमा खाडी क्षेत्रमा जारी द्वन्द्व नै मुख्य मतभेदको विषय बन्नेछ,’ भारतको अब्जर्भर रिसर्च फाउन्डेसनका हर्ष वी. पन्तले ब्रिक्स सम्मेलनबारे टिप्पणी गर्दै भनेका छन् । केही समयअघिसम्म ब्रिक्सको विस्तारलाई समूहको उपलब्धिका रूपमा हेरिए पनि अहिले त्यही विस्तारले समूहका लागि चुनौती थपेको उनको भनाइ छ । ‘गत वर्षसम्म उपलब्धिका रूपमा हेरिएको ब्रिक्सको विस्तार अहिले आएर ब्रिक्सकै लागि ठूलो बाध्यता जस्तो देखिन थालेको छ,’ उनले भने।

इरानका राष्ट्रपति मसुद पेजेस्कियानका लागि भारत भ्रमण विशेष महत्वको हुनेछ । राष्ट्रपति बनेपछि उनको यो पहिलो भारत भ्रमण हो । साथै, इरानका राष्ट्रपतिको भारत भ्रमण आठ वर्षपछि हुन लागेको हो । पेजेस्कियानको भ्रमणले पश्चिम एसियाको युद्धलाई ब्रिक्स सम्मेलनको मुख्य छलफलको विषय बनाउने अपेक्षा गरिएको छ । इरानमा जारी युद्धले ब्रिक्सका सदस्य राष्ट्रहरूबीच कूटनीतिक तथा राजनीतिक मतभेद अझ स्पष्ट रूपमा देखिन सक्ने विश्लेषण गरिएको छ।

इरानमा जारी युद्धले विस्तारित ब्रिक्स समूहको एकतामाथि गम्भीर परीक्षा लिने क्यापिटल इकोनोमिक्सकी शिलान शाहले एएफपीसँग कुरा गर्दै बताएकी छिन् । उनका अनुसार यसअघि नै ब्रिक्सका विदेशमन्त्रीहरूबीच साझा धारणा बनाउन कठिनाइ देखिएको थियो । गत मेमा नयाँदिल्लीमा भएको ब्रिक्स विदेशमन्त्रीहरूको बैठकमा सदस्य राष्ट्रहरूले संयुक्त वक्तव्य जारी गर्नसमेत सकेका थिएनन् । त्यसले आगामी शिखर सम्मेलनमा पनि साझा धारणा निर्माण गर्न चुनौती रहेको संकेत गरेको छ।

भारतले इरान र इजरायल दुवैसँग सम्बन्ध कायम राख्दै आएको छ । त्यस्तै, अमेरिकासँग पनि भारतको महत्वपूर्ण रणनीतिक सम्बन्ध छ । त्यसैले मध्यपूर्वको युद्धका विषयमा भारतले आफ्नो कूटनीतिक सन्तुलन कायम राख्नुपर्ने अवस्था छ । इरानमाथिको युद्धका कारण विश्व ऊर्जा बजारमा परेको प्रभावले भारतलाई समेत चुनौती दिएको छ। ऊर्जा सुरक्षाका लागि भारतले पछिल्लो समय रुससँगको सम्बन्धलाई पनि महत्वपूर्ण रूपमा प्रयोग गर्दै आएको छ।

रुस भारतका प्रमुख रणनीतिक साझेदारमध्ये एक हो । युक्रेनमा रुसको युद्ध जारी रहेकै अवस्थामा भारतले रुसबाट ठूलो परिमाणमा इन्धन खरिद गर्दै आएको छ । यही कारण रुससँग भारतको ऊर्जा सम्बन्ध अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिमा विवाद र बहसको विषयसमेत बन्दै आएको छ । पश्चिम एसियामा युद्धका कारण ऊर्जा आपूर्तिमा अनिश्चितता बढिरहेका बेला रुससँगको ऊर्जा सम्बन्ध भारतका लागि थप महत्वपूर्ण बन्न सक्ने देखिन्छ । यसले ब्रिक्स सम्मेलनमा आर्थिक तथा ऊर्जा सुरक्षाका विषयलाई पनि प्राथमिकतामा राख्ने सम्भावना बढाएको छ।

युक्रेन युद्ध पनि प्रमुख एजेन्डा

ब्रिक्स सम्मेलनमा पश्चिम एसियाको युद्धसँगै युक्रेनमा जारी युद्ध पनि महत्वपूर्ण विषय बन्नेछ । रुसका राष्ट्रपति पुटिन स्वयं सम्मेलनमा सहभागी भएकाले युक्रेन युद्धबारे सदस्य राष्ट्रहरूको धारणा र सम्भावित छलफललाई विशेष चासोका साथ हेरिएको छ । पश्चिमी देशहरूले रुसमाथि विभिन्न प्रतिबन्ध लगाए पनि भारतले रुससँग आफ्नो रणनीतिक सम्बन्ध कायम राखेको छ । भारतले युक्रेन युद्धका विषयमा प्रत्यक्ष रूपमा कुनै एक पक्षको समर्थन गर्नुको सट्टा वार्ता र कूटनीतिक माध्यमबाट समाधान खोज्नुपर्ने धारणा राख्दै आएको छ।

पुटिनका लागि भारत भ्रमण नयाँ होइन । उनी यसअघि सन् २०२५ को डिसेम्बरमा भारत आएका थिए । त्यसपछि पनि उनले यही महिना किर्गिस्तानको राजधानी बिश्केकमा भएको बैठकका क्रममा मोदीसँग भेट गरेका थिए । यसपटक भने रुस–युक्रेन युद्ध र पश्चिम एसियाको द्वन्द्व दुवै अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिका प्रमुख मुद्दा बनेको बेलामा पुटिनको भारत भ्रमण भइरहेको छ।