काठमाडौं । चीनले सूर्यको गतिविधि नियाल्न र अन्तरिक्षमा हुने शक्तिशाली विस्फोटको निगरानी गर्न पृथ्वी र चन्द्रमाबीच ३डी स्याटेलाइट नेटवर्क निर्माण गर्ने अन्तर्राष्ट्रिय परियोजना अघि बढाएको छ । परियोजनाअन्तर्गत पृथ्वी वरिपरि दर्जनौँ साना उपग्रह परिचालन गरेर पृथ्वी–चन्द्र क्षेत्रको अन्तरिक्ष वातावरणको व्यवस्थित अध्ययन गर्ने योजना बनाइएको छ।
चीनको डीप स्पेस एक्सप्लोरेसन ल्याबोरेटरीका अनुसार आगामी करिब चार वर्षभित्र पृथ्वीको वरिपरि अत्यधिक अण्डाकार कक्षमा ३० वटा क्युबस्याट पठाउने योजना छ।
क्युबस्याट आकारमा साना र तुलनात्मक रूपमा कम लागतमा निर्माण गर्न सकिने उपग्रह हुन् । परियोजनाको नेतृत्व डीप स्पेस एक्सप्लोरेसन ल्याबोरेटरीले गर्नेछ।
शुक्रबार सार्वजनिक गरिएको जानकारीअनुसार यस परियोजनामा चीनसँगै इजिप्ट, इन्डोनेसिया, सेनेगल, सर्बिया र थाइल्यान्ड पनि सहभागी हुनेछन्।
चीनले यो स्याटेलाइट नेटवर्कमार्फत पृथ्वी र चन्द्रमाबीचको विशाल अन्तरिक्ष क्षेत्रमा व्यवस्थित रूपमा वैज्ञानिक अवलोकन गर्ने लक्ष्य राखेको छ । प्रयोगशालाले यो परियोजनाले सिस्लुनर स्पेस अर्थात् पृथ्वी–चन्द्र क्षेत्रको व्यवस्थित अवलोकनमा रहेको विश्वव्यापी कमीलाई पूरा गर्ने दाबी गरेको छ।
के हो सिस्लुनर स्पेस ?
सिस्लुनर स्पेस भन्नाले पृथ्वीको निम्न कक्षबाट सुरु भएर चन्द्रमासम्म तथा चन्द्रमाभन्दा बाहिर करिब २० लाख किलोमिटरसम्म फैलिएको अन्तरिक्ष क्षेत्रलाई बुझिन्छ।
वैज्ञानिकहरूका अनुसार यो क्षेत्र भविष्यमा मानव अन्तरिक्ष गतिविधिका लागि महत्वपूर्ण बन्नेछ । चन्द्रमामा मानवसहितका अभियान सञ्चालन गर्ने, चन्द्रमाको सतहमा आधार केन्द्र निर्माण गर्ने तथा पृथ्वीभन्दा बाहिर दीर्घकालीन अन्तरिक्ष गतिविधि विस्तार गर्ने योजनाका लागि यो क्षेत्र रणनीतिक र वैज्ञानिक दुवै हिसाबले महत्वपूर्ण मानिन्छ।
डीप स्पेस एक्सप्लोरेसन ल्याबोरेटरीले सिस्लुनर स्पेसलाई मानव गतिविधिको नयाँ सीमाक्षेत्रका रूपमा व्याख्या गरेको छ । भविष्यमा चन्द्रमामा मानवसहितका अभियान र चन्द्र आधार निर्माणका लागि यस क्षेत्रको वातावरणबारे पर्याप्त जानकारी आवश्यक हुने वैज्ञानिकहरूको भनाइ छ।
अहिलेसम्म वैज्ञानिकहरूले यस्तो विशाल अन्तरिक्ष क्षेत्रको अध्ययनका लागि सीमित संख्याका अन्तरिक्षयानमा निर्भर रहँदै आएका छन् । एउटै वा केही अन्तरिक्षयानबाट गरिएको अवलोकनका कारण सिस्लुनर स्पेसका धेरै क्षेत्र अझै पर्याप्त रूपमा अध्ययन हुन सकेका छैनन्।
चीनले अघि सारेको नयाँ योजनाको मुख्य विशेषता भनेकै एकैपटक धेरै स्थानबाट अन्तरिक्षको अवलोकन गर्नु हो। पृथ्वी वरिपरि फरक–फरक कक्षमा ३० वटा साना उपग्रह परिचालन गरिएपछि सूर्यबाट आउने ऊर्जावान कण तथा चुम्बकीय गतिविधिलाई विभिन्न स्थानबाट एकै समयमा निगरानी गर्न सकिने अपेक्षा गरिएको छ।
सूर्यमा हुने गतिविधिले पृथ्वीको अन्तरिक्ष वातावरणमा समेत प्रभाव पार्छ । सूर्यबाट निस्कने ऊर्जावान कण र चुम्बकीय अवरोधहरू अन्तरिक्षमा फैलिँदा अन्तरिक्ष मौसममा परिवर्तन आउन सक्छ । यस्तो गतिविधिले उपग्रह, सञ्चार प्रणाली तथा अन्य अन्तरिक्ष पूर्वाधारमा असर पार्न सक्ने भएकाले यसको अध्ययन वैज्ञानिक दृष्टिले महत्वपूर्ण मानिन्छ।
नयाँ स्याटेलाइट नेटवर्कले सूर्यमा शक्तिशाली विस्फोट वा अन्य गतिविधि हुँदा त्यसबाट निस्कने ऊर्जावान कण र चुम्बकीय प्रभाव पृथ्वीदेखि चन्द्रमासम्म कसरी फैलिन्छ भन्ने बुझ्न वैज्ञानिकहरूलाई सहयोग गर्ने अपेक्षा गरिएको छ।
चीनले पृथ्वीको वरिपरि ३० वटा क्युबस्याट पठाउने योजनासँगै चन्द्रमाको कक्षमा पनि अर्को समूहका क्युबस्याट पठाउने तयारी गरेको छ । चन्द्रमाको वरिपरि परिचालन गरिने ती साना उपग्रहले चन्द्रमामा रहेका सम्भावित स्रोत तथा प्राकृतिक सम्पदाको खोजी गर्ने उद्देश्य राख्ने बताइएको छ।
यद्यपि, यस योजनासम्बन्धी थप प्राविधिक विवरण भने चीनले सार्वजनिक गरेको छैन । चन्द्रमामा पानी, खनिज तथा अन्य उपयोगी स्रोतको सम्भावना वैज्ञानिक तथा अन्तरिक्ष एजेन्सीहरूको चासोको विषय बन्दै आएको छ । भविष्यमा चन्द्रमामा मानव गतिविधि विस्तार गर्ने योजनासँगै त्यहाँ उपलब्ध स्रोतको अध्ययनलाई पनि प्राथमिकता दिइँदै आएको छ।
