काठमाडौँ । सन् २०३० सम्म विश्वभर गुणस्तरीय शिक्षा सुनिश्चित गर्न करिब ५ करोड थप शिक्षक आवश्यक पर्ने अनुमान गरिएको छ । विश्व शिक्षक दिवसका अवसरमा संयुक्त राष्ट्रसंघीय शैक्षिक, वैज्ञानिक तथा सांस्कृतिक संगठन (युनेस्को), अन्तर्राष्ट्रिय श्रम संगठन, संयुक्त राष्ट्रसंघीय बाल कोष र अन्तर्राष्ट्रिय शिक्षा महासंघले सोमबार जारी गरेको संयुक्त सन्देशमा यस्तो प्रक्षेपण गरिएको हो।

उक्त सन्देशअनुसार विश्वका सबै बालबालिकालाई प्राथमिक तथा माध्यमिक तहसम्मको शिक्षा सुनिश्चित गर्न मात्रै चार करोड ४० लाख थप शिक्षक आवश्यक पर्नेछ । यसबाहेक प्रारम्भिक बालशिक्षाको पहुँच विस्तार तथा गुणस्तर सुधार गर्न थप ६० लाख शिक्षक आवश्यक पर्ने अनुमान गरिएको छ । यसरी हेर्दा सन् २०३० सम्म विश्वमा कुल ५ करोड नयाँ शिक्षकको आवश्यकता देखिएको हो।

शिक्षकको अभाव विश्वव्यापी चुनौती

विश्वका धेरै देशमा विद्यार्थीको संख्या बढ्दै गए पनि त्यसअनुसार शिक्षकको संख्या वृद्धि हुन नसक्दा शिक्षा क्षेत्रमा ठूलो चुनौती देखिएको छ । विशेषगरी विकासोन्मुख तथा न्यून आय भएका देशमा योग्य शिक्षकको अभाव अझ गम्भीर रहेको छ।

शिक्षकको अभावले विद्यार्थी र शिक्षकबीचको अनुपातमा असर पार्नुका साथै कक्षाकोठामा व्यक्तिगत ध्यान, सिकाइको गुणस्तर र शैक्षिक उपलब्धिमा समेत प्रभाव पार्न सक्छ । त्यसैले आगामी वर्षहरूमा नयाँ शिक्षक नियुक्त गर्नुका साथै उनीहरूलाई आवश्यक तालिम, उचित पारिश्रमिक र सुरक्षित तथा सम्मानजनक कार्य वातावरण उपलब्ध गराउनु आवश्यक रहेको अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूले जोड दिएका छन्।

अनुभवी शिक्षकलाई पेसामा टिकाइराख्नुपर्ने

संयुक्त सन्देशमा नयाँ शिक्षक भर्ती गर्नु मात्रै पर्याप्त नहुने उल्लेख गरिएको छ । लामो समयदेखि शिक्षण पेसामा रहेका अनुभवी शिक्षकलाई पेसामै टिकाइराख्नु पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण रहेको बताइएको छ । शिक्षकले आफ्नो पेसालाई सम्मानजनक र दीर्घकालीन करियरका रूपमा अनुभव गर्न सक्ने वातावरण निर्माण गर्नुपर्नेमा जोड दिइएको छ। उचित पारिश्रमिक, सुरक्षित कार्यस्थल, व्यावसायिक विकासका अवसर, पदोन्नतिको सम्भावना र निर्णय प्रक्रियामा सहभागिताजस्ता विषयले शिक्षकलाई पेसामा टिकाइराख्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्ने जनाइएको छ।

महिला शिक्षकलाई नेतृत्वमा अवसर

विश्वव्यापी शिक्षा प्रणालीमा महिला शिक्षकको सहभागिता महत्वपूर्ण भए पनि नेतृत्वदायी पदमा उनीहरूको प्रतिनिधित्व अझै पर्याप्त नभएकोतर्फ पनि संयुक्त सन्देशले ध्यानाकर्षण गराएको छ।

महिला शिक्षकलाई विद्यालय तथा शिक्षा प्रशासनका नेतृत्वदायी भूमिकामा पुग्ने समान अवसर उपलब्ध गराउनुपर्नेमा जोड दिइएको छ । नेतृत्वमा महिलाको सहभागिता बढाउँदा शिक्षा क्षेत्रमा लैङ्गिक समानता प्रवद्र्धन हुनुका साथै विद्यालय व्यवस्थापन र शैक्षिक नीतिनिर्माणमा विविध दृष्टिकोण समेट्न सहयोग पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ।

शिक्षण पेसालाई आकर्षक बनाउनुपर्ने

शिक्षकको विश्वव्यापी माग पूरा गर्न शिक्षण पेसालाई युवाका लागि आकर्षक बनाउनुपर्ने आवश्यकता औंल्याइएको छ। योग्य जनशक्तिलाई शिक्षण पेसामा आकर्षित गर्न प्रतिस्पर्धात्मक पारिश्रमिक, राम्रो कार्य वातावरण, सामाजिक सम्मान र निरन्तर सिकाइका अवसर आवश्यक रहेको सन्देशमा उल्लेख गरिएको छ । त्यसैगरी, शिक्षकलाई केवल पाठ पढाउने व्यक्तिका रूपमा नभई विद्यार्थीको बौद्धिक, सामाजिक र भावनात्मक विकासमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्ने पेशेवरका रूपमा सम्मान गर्नुपर्नेमा जोड दिइएको छ।

शिक्षक दिवसको ऐतिहासिक महत्व

हरेक वर्ष अक्टोबर ५ मा विश्व शिक्षक दिवस मनाइन्छ। विश्वभर शिक्षकले शिक्षा क्षेत्रमा पु¥याएको योगदानको सम्मान गर्नुका साथै शिक्षकका अधिकार, जिम्मेवारी र उनीहरूले सामना गरिरहेका चुनौतीबारे जनचेतना फैलाउने उद्देश्यले यो दिवस मनाइन्छ।

यस वर्षको विश्व शिक्षक दिवसको अवसरमा शिक्षकको हैसियतसम्बन्धी महत्वपूर्ण अन्तर्राष्ट्रिय सिफारिसपत्र स्वीकृत भएको ६० वर्ष पूरा भएको विषयलाई समेत स्मरण गरिएको छ । उक्त सिफारिसपत्रले शिक्षकका अधिकार तथा जिम्मेवारी, शिक्षकको प्रारम्भिक तयारी तथा थप शिक्षा, नियुक्ति प्रक्रिया, रोजगारीका अवस्था र शिक्षण तथा सिकाइको वातावरणसम्बन्धी महत्वपूर्ण मापदण्ड तय गरेको थियो।

शिक्षाको भविष्य शिक्षकमा निर्भर

विश्वमा सबै बालबालिकालाई समान र गुणस्तरीय शिक्षा उपलब्ध गराउने लक्ष्य हासिल गर्न पर्याप्त संख्यामा दक्ष शिक्षक आवश्यक पर्ने देखिएको छ । शिक्षकको संख्या बढाउनुका साथै उनीहरूको क्षमता विकास, पेसागत सुरक्षा र सम्मान सुनिश्चित गर्नु पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुने अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूको निष्कर्ष छ । सन् २०३० सम्म थप ५ करोड शिक्षकको आवश्यकता पर्ने प्रक्षेपणले विश्व शिक्षा प्रणालीसामु रहेको ठूलो चुनौतीलाई उजागर गरेको छ । यस चुनौतीलाई सम्बोधन गर्न सरकार, शैक्षिक संस्था, शिक्षक संगठन तथा अन्तर्राष्ट्रिय समुदायबीच सहकार्य आवश्यक देखिएको छ । गुणस्तरीय शिक्षक बिना गुणस्तरीय शिक्षा सम्भव नहुने भएकाले आगामी वर्षहरूमा शिक्षक उत्पादन, नियुक्ति, तालिम, पारिश्रमिक र पेसागत विकासमा पर्याप्त लगानी गर्नुपर्ने आवश्यकता यस प्रक्षेपणले स्पष्ट पारेको छ।