काठमाडौं । माटोको स्वास्थ्य पत्ता लगाउन अन्डरवेयर जमिनमा गाड्नेदेखि चुम्बनको वैज्ञानिक परिभाषा खोज्ने, शौचालयबाट निस्कने पिसाबका छिटा कम गर्ने र लामखुट्टेको सूँडलाई थ्रीडी प्रिन्टिङको नोजलका रूपमा प्रयोग गर्ने सम्भावनासम्मका अनुसन्धानले यस वर्षको इग नोबेल पुरस्कार जितेको छ।
पहिलोपटक सुन्दा यी विषय वैज्ञानिक अनुसन्धानभन्दा हास्यव्यङ्ग्यका सामग्रीजस्ता लाग्न सक्छन् । तर यिनै असामान्य प्रश्नको पछाडि गम्भीर वैज्ञानिक जिज्ञासा र व्यावहारिक उपयोगिता लुकेका हुन्छन् । यही कारण स्विट्जरल्यान्डको ज्युरिखमा ३ सेप्टेम्बरमा आयोजित समारोहमा सन् २०२६ का इग नोबेल पुरस्कार विभिन्न रोचक अनुसन्धानलाई प्रदान गरिएको हो।
अन्डरवेयरले बतायो माटो कति स्वस्थ छ
यस वर्षको चर्चित अनुसन्धानमध्ये एकमा वैज्ञानिकहरूले २५ भन्दा बढी देशमा करिब एक हजार जोडी अन्डरवेयर जमिनमा गाडेका थिए । करिब दुई महिनापछि ती अन्डरवेयर निकालेर कपडा कति मक्कियो भन्ने परीक्षण गरिएको थियो।
अन्डरवेयर छनोट गर्नुको पछाडि वैज्ञानिक कारण थियो । यसको कपडामा रहेका प्राकृतिक रेसालाई माटोमा रहेका सूक्ष्मजीवले विघटन गर्छन् । त्यसैले कपडा जति छिटो गल्छ, माटोमा सूक्ष्मजीवको जैविक गतिविधि त्यति सक्रिय रहेको अनुमान गर्न सकिन्छ।
अर्थात्, जमिनभित्र गाडिएको अन्डरवेयर माटोको ‘स्वास्थ्य सूचक’का रूपमा प्रयोग गरिएको थियो । भूमिको प्रयोग गर्ने तरिकाले समेत कपडा विघटन हुने गतिमा प्रभाव पार्ने भएकाले यो विधिबाट माटोको जैविक अवस्था बुझ्न थप जानकारी प्राप्त गर्न सकिने अनुसन्धानकर्ताहरूको निष्कर्ष छ।
यस अनुसन्धानले ‘सोयल साइन्स’तर्फको इग नोबेल पुरस्कार जितेको हो।
अब ‘चुम्बन’ पनि विज्ञानको परिभाषामा
अक्सफोर्ड विश्वविद्यालयकी माटिल्डा ब्रिन्डल र उनका सहकर्मीले चुम्बनको वैज्ञानिक परिभाषासम्बन्धी अनुसन्धानका लागि ‘बायोमेकानिक्स’तर्फको पुरस्कार पाएका छन्।
उनीहरूको अवधारणाअनुसार चुम्बनका लागि दुई जीवको मुखबीच सम्पर्क हुनुपर्छ र ओठ वा मुखका अंगमा केही प्रकारको गति वा हलचल पनि हुनुपर्छ । यस्तो परिभाषाले मानिसबाहेक केही अन्य जीवलाई समेत ‘चुम्बन गर्ने’ जीवको श्रेणीमा राख्ने आधार दिएको छ।
मानिसको सामान्य व्यवहारलाई वैज्ञानिक परिभाषाभित्र राख्ने यो प्रयास इग नोबेलको उद्देश्यसँग मेल खाने रोचक अनुसन्धानका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ।
शौचालयका पिसाबका छिटामाथि पनि अनुसन्धान
मानिसले दैनिक प्रयोग गर्ने शौचालयमा तरल पदार्थ सतहमा ठोक्किएपछि छिटा किन उछिटिन्छ ? अनुसन्धानकर्ताहरूले तरल पदार्थ सतहमा ठोक्किँदा उत्पन्न हुने गति र त्यसपछि बन्ने छिटाको अध्ययन गरेका थिए।
अध्ययनका आधारमा यस्तो डिजाइन प्रस्ताव गरिएको छ, जसले सामान्य अवस्थाको तुलनामा पिसाबका छिटा करिब १.४ प्रतिशतसम्म कम गर्न सक्ने देखिएको छ।
सानो सुधारजस्तो देखिए पनि सार्वजनिक तथा व्यक्तिगत शौचालयको स्वच्छताका लागि यस्तो अध्ययन उपयोगी हुन सक्ने भन्दै यस अनुसन्धानले ‘फिजिक्स’तर्फको इग नोबेल पुरस्कार जितेको हो।
लामखुट्टेको सूँडबाट थ्रीडी प्रिन्टिङको नयाँ सम्भावना
प्रविधितर्फ वैज्ञानिकहरूले प्रकृतिबाट प्रेरणा लिँदै लामखुट्टेको सूँडको संरचनाको अध्ययन गरेका छन् । लामखुट्टेको सूँड अत्यन्तै पातलो र जटिल संरचनाको हुन्छ।
यही विशेषताले वैज्ञानिकहरूलाई थ्रीडी प्रिन्टिङमा अत्यन्तै सूक्ष्म नोजल विकास गर्ने सम्भावनातर्फ डोर्याएको हो । प्रकृतिमा करोडौँ वर्षको विकासक्रमबाट बनेको सानो जैविक संरचनाले भविष्यको उत्पादन प्रविधिका लागि नयाँ विचार दिन सक्ने सम्भावना यस अनुसन्धानले देखाएको छ।
यस अनुसन्धानले ‘टेक्नोलोजी’तर्फको इग नोबेल पुरस्कार हात पारेको हो।
धनी मानिसको व्यवहार पनि वैज्ञानिक प्रश्न
यस वर्ष अर्थशास्त्रतर्फको पुरस्कार आर्थिक रूपमा सम्पन्न मानिसहरूको व्यवहार र गतिविधिको अध्ययन गर्ने अनुसन्धानलाई प्रदान गरिएको छ।
धनसम्पत्तिले मानिसको व्यवहार, निर्णय तथा सामाजिक गतिविधिमा पार्न सक्ने प्रभाव बुझ्ने प्रयास यस अध्ययनको केन्द्रमा रहेको छ । सामान्यतया अर्थशास्त्रलाई तथ्यांक, बजार र पैसासँग जोडेर हेर्ने गरिए पनि मानिसको व्यवहारसम्बन्धी यस्ता प्रश्नसमेत वैज्ञानिक अनुसन्धानको विषय बन्न सक्ने यसले देखाएको छ।
हाँसोसँगै सोच्न बाध्य बनाउने विज्ञान
इग नोबेलका यी अनुसन्धानले विज्ञान सधैं रकेट, क्यान्सर, आणविक ऊर्जा वा अन्तरिक्षजस्ता ठूला विषयबाट मात्रै अघि बढ्दैन भन्ने देखाउँछन्।
अन्डरवेयर, चुम्बन, शौचालय र लामखुट्टेको सूँडजस्ता सामान्य जीवनका विषय पनि वैज्ञानिक जिज्ञासाका विषय बन्न सक्छन् । सही प्रश्न सोधियो भने यिनै सामान्य कुराबाट असामान्य ज्ञान र उपयोगी निष्कर्ष निकाल्न सकिन्छ।
इग नोबेल पुरस्कार सामान्य नोबेल पुरस्कारभन्दा फरक प्रकृतिको सम्मान हो । यसले पहिलोपटक सुन्दा हाँसो उठाउने तर गहिरिएर सोच्दा महत्वपूर्ण वैज्ञानिक जिज्ञासा र उपयोगिता बोकेका अनुसन्धानलाई सम्मान गर्छ।
सन् १९९१ देखि प्रदान हुँदै आएको यस पुरस्कारको उद्देश्य विज्ञानलाई केवल गम्भीर र जटिल विषयका रूपमा नभई जिज्ञासा, सिर्जनशीलता र हास्यसँग जोडेर प्रस्तुत गर्नु हो । त्यसैले इग नोबेललाई विज्ञानको मजाक उडाउने पुरस्कारभन्दा पनि ‘पहिले हँसाउने, त्यसपछि सोच्न बाध्य बनाउने विज्ञान’को सम्मानका रूपमा बुझिन्छ।
