काठमाडौँ  । पृथ्वीको वायुमण्डलमा खस्न लागेको नासाको पुरानो अन्तरिक्ष अनुगमन स्याटलाइट ‘नील गेहल्र्स स्विफ्ट अब्जर्भेटरी’लाई बचाउने महत्वाकांक्षी प्रयास असफल भएको छ । यस अब्जर्भेटरीको कक्षको उचाइ बढाएर त्यसलाई थप समय सञ्चालनमा राख्ने उद्देश्यले प्रक्षेपण गरिएको ‘लिंक’ नामक सानो उपग्रहले स्विफ्टलाई समातेर अब माथिल्लो कक्षमा लैजान नसक्ने नासाले जनाएको छ।

तर यो अभियान पूर्ण रूपमा अन्त्य भने भएको छैन । अब लिंकले स्विफ्टलाई बचाउने नभई भविष्यमा अन्तरिक्षमा रहेका उपग्रहको निरीक्षण गर्ने, त्यसको नजिक पुग्ने र थप सेवा दिने प्रविधिको परीक्षण गर्नेछ।

२२ वर्ष पुरानो अब्जर्भेटरी संकटमा

नासाको नील गेहल्र्स स्विफ्ट अब्जर्भेटरी करिब २२ वर्षदेखि पृथ्वीको तल्लो कक्षमा रहेर ब्रह्माण्डका विभिन्न असाधारण घटनाको अध्ययन गर्दै आएको छ । यसको विशेषता भनेको आकाशमा अचानक देखिने शक्तिशाली अन्तरिक्षीय घटनालाई छिटो पहिचान गरेर त्यसतर्फ आफ्नो उपकरण मोड्न सक्नु हो।

तर पछिल्लो समय स्विफ्टले आफ्नो कक्षीय उचाइ निरन्तर गुमाउँदै आएको छ । पृथ्वीको वायुमण्डलले तानेर उपग्रहलाई बिस्तारै तल ल्याइरहेको छ । त्यसमाथि सूर्यबाट बढेको गतिविधिले वायुमण्डलीय घर्षण थप तीव्र बनाएको छ।

नासाका अनुसार स्विफ्ट करिब ३०० किलोमिटरभन्दा तल पुगेपछि पृथ्वीको वायुमण्डलमा पुनः प्रवेश गर्ने जोखिम निकै बढ्छ । त्यसपछि यो वायुमण्डलमा जल्दै नष्ट हुने सम्भावना छ । यही जोखिमलाई रोक्न अमेरिकी अन्तरिक्ष क्षेत्रमा नयाँ प्रयोग सुरु गरिएको थियो।

नौ महिनामै बनाइएको ‘लिंक’

एरिजोनास्थित क्याटालिस्ट स्पेस टेक्नोलोजिजले स्विफ्टलाई बचाउने उद्देश्यले ‘लिंक’ नामको रोबोटिक उपग्रह निर्माण गरेको थियो । विशेष कुरा के थियो भने लिंकलाई डिजाइन, निर्माण, परीक्षण र प्रक्षेपण गर्न कम्पनीले केवल नौ महिना लगाएको थियो।

लिंक जुलाई ३ मा नर्थरोप ग्रुम्यानको ‘पेगासस एक्सएल’ रकेटमार्फत अन्तरिक्षमा पठाइएको थियो । रकेटलाई कम्पनीको परिमार्जित ‘एल–१०११ स्टारगेजर’ विमानबाट आकाशमै उडिरहेको अवस्थामा प्रक्षेपण गरिएको थियो ।

योजना निकै महत्वाकांक्षी थियो । लिंक स्विफ्टको नजिक पुग्ने, त्यसलाई समात्ने र त्यसको कक्षीय उचाइ बढाउने उद्देश्य थियो । यसो गर्न सके स्विफ्टले अझ लामो समयसम्म वैज्ञानिक अनुसन्धान जारी राख्न सक्ने थियो।तर अन्तरिक्षमा पुगेको केही सातामै समस्या देखियो।

प्रक्षेपणपछि नै नियन्त्रण गुम्यो

जुलाईको अन्त्यतिर लिंक अनियन्त्रित रूपमा घुम्न थाल्यो । क्याटालिस्टले केही समयपछि उपग्रहमाथि पुनः नियन्त्रण कायम गर्न सफल भए पनि त्यसका कारण अभियानमा महत्त्वपूर्ण समय गुम्यो।

लिंक र स्विफ्टबिच हुने भनिएको भेटघाट करिब एक महिना ढिला हुने भयो । सुरुमा यो ढिलाइले अभियान असफल हुने संकेत दिएको थिएन । तर अन्ततः लिंकको अभिमुखीकरण नियन्त्रणसम्बन्धी समस्या समाधान हुन नसकेपछि नासाले स्विफ्टलाई समातेर माथि लैजाने मूल योजना नै रद्द गरेको हो।नासाका अनुसार लिंकले अब स्विफ्टको उद्धार गर्ने छैन।

‘असफलता’बाट पनि सिक्ने प्रयास

नासाले अभियान असफल भए पनि लिंकलाई पूर्ण रूपमा निष्क्रिय बनाउने छैन । बरु अब यसको प्रयोग भविष्यका अन्तरिक्ष अभियानका लागि परीक्षण प्लेटफर्मका रूपमा गरिनेछ।

लिंकले स्विफ्टको नजिक पुगेर त्यसको निरीक्षण गर्ने प्रयास गर्नेछ । विशेषगरी भविष्यमा कुनै उपग्रहलाई कसरी समात्ने, कहाँबाट समात्दा सुरक्षित हुन्छ र दुई अन्तरिक्षयानलाई एकअर्काको नजिक कसरी नियन्त्रण गर्ने भन्नेबारे महत्त्वपूर्ण जानकारी संकलन गरिनेछ।

यसअघि स्विफ्टलाई समात्नका लागि सबैभन्दा उपयुक्त स्थान पहिचान गर्ने उद्देश्यले पनि लिंकबाट निरीक्षण गरिने योजना थियो । अब यही काम उद्धार अभियानको सट्टा प्रविधि प्रवद्र्धनका रूपमा अघि बढाइनेछ।

नासाका प्रशासक जारेड आइज्याकम्यानले यो अभियानले अपेक्षित परिणाम नदिए पनि यसलाई प्रयास गर्नुको कारण परिवर्तन नहुने बताएका छन् । उनका अनुसार अभियानले भविष्यमा अमेरिकालाई आवश्यक पर्ने उपग्रह सेवा तथा अन्तरिक्षमा मर्मतसम्भार गर्ने क्षमताको विकासमा महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्‍याएको छ।

अन्तरिक्षमा ‘सर्भिसिङ’को नयाँ युग

स्विफ्टलाई अन्तरिक्षमै समातेर अर्को कक्षमा लैजाने प्रयास आफैँमा जटिल प्रविधिको परीक्षण थियो । किनभने स्विफ्टलाई मूल रूपमा अन्तरिक्षमा मर्मत गर्ने वा अर्को उपग्रहले समात्न सक्ने गरी डिजाइन गरिएको थिएन।

त्यसैले लिंकको परीक्षणले भविष्यमा पुराना वा खराब हुँदै गएका उपग्रहलाई अन्तरिक्षमै मर्मत गर्ने, इन्धन भर्ने, कक्ष परिवर्तन गराउने वा अन्य सेवा दिने अभियानका लागि आधार तयार गर्न सक्छ।

क्याटालिस्टका प्रमुख कार्यकारी घोनही लीका अनुसार कम्पनीले उच्च जोखिम र उच्च सम्भावनाको यो अभियानबाट धेरै कुरा सिकेको छ । अब ती अनुभवलाई भविष्यका अभियानमा दोहोर्याउन सकिने व्यवस्थित प्रविधिमा बदल्ने लक्ष्य कम्पनीको छ।

यसको अर्थ, स्विफ्टलाई बचाउन नसके पनि लिंक अभियानले अन्तरिक्षमा उपग्रह सेवा दिने नयाँ प्रविधिको विकासमा एउटा प्रयोगशालाको भूमिका निभाउन सक्छ।

स्विफ्टको ठाउँ कसले लिन्छ ?

स्विफ्टको वैज्ञानिक अभियान अन्त्य हुने सम्भावना नासाका लागि अर्को चुनौती हो । यस अब्जर्भेटरी स्याटलाइटको तत्कालै समान क्षमताको स्थापित विकल्प भने छैन । स्विफ्टले दुई दशकभन्दा बढी समयदेखि ब्रह्माण्डका विभिन्न तीव्र र असाधारण घटनाको अध्ययन गर्दै आएको छ । विशेषगरी अचानक हुने उच्च ऊर्जाका खगोलीय घटनालाई छिटो पहिचान गर्ने यसको क्षमता महत्त्वपूर्ण मानिन्छ।

नासाले भने स्विफ्टबाट खाली हुने स्थान आफ्ना अन्य सक्रिय अन्तरिक्ष अब्जर्भेटरीबाट सकेसम्म पूर्ति गर्ने जनाएको छ। साथै ब्रह्माण्डमा अचानक हुने घटनालाई छिटो अध्ययन गर्न नयाँ विकल्प खोज्ने काम पनि जारी रहने बताएको छ।

नासाको एस्ट्रोफिजिक्स डिभिजनका निर्देशक शोन डोमागल–गोल्डम्यानका अनुसार स्विफ्टबाट अझ धेरै वैज्ञानिक तथ्य संकलन गर्न पाए राम्रो हुने थियो, तर अभियानबाट प्राप्त प्रविधिगत सिकाइ पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ।

एउटा अभियान असफल, अर्को सम्भावनाको सुरुवात

स्विफ्टलाई पृथ्वीमा खस्नबाट जोगाउने मुख्य प्रयास असफल भएपछि अब यो पुरानो अन्तरिक्ष अब्जर्भेटरीले सम्भवतः यही वर्ष पृथ्वीको वायुमण्डलमा पुनः प्रवेश गर्नेछ । यसले आफ्नो २२ वर्ष लामो वैज्ञानिक यात्रा समाप्त गर्नेछ।

तर यसको उद्धारका लागि पठाइएको लिंक भने अझै उपयोगी हुन सक्छ । यसले स्विफ्टलाई बचाउन नसके पनि भविष्यमा अन्तरिक्षमै उपग्रहलाई भेट्ने, निरीक्षण गर्ने र सेवा दिने प्रविधिको विकासमा महत्त्वपूर्ण पाठ सिकाउनेछ।